Sacoğulları

[imparator]

Ermeniler’e karşı kazandığı başarılarla iyice kuvvetlenen ve ilerde kendisi için de büyük bir tehlike olacağını göz önüne alan Abbasi halifesi Azerbaycan üzerine asker sevketmeye karar vermiştir. 17 Cemaziyelahir 295 (24 Mart 908) 9tarihinde Hakan el-Müflihi komutasındaki dört bin kişilik bir ordu Bağdat’tan hareket etti.[1]

Abbasi halifesi, başlangıçtan itibaren karşı çıkmasına rağmen, Cemaziyelabir 296 (Mart 909) tarihinde Yusuf’un Azerbaycan ve Ermeniye valiliğine resmen kabul etmek zorunda kaldı. Yusuf’la yapılan anlaşmaya göre her yıl 120 000 dinar vergi ödemeyi taahhüt ediyordu. Böylece Yusuf sekiz yıldır fiilen elinde bulundurduğu bu iki bölgeye resmen sahip olmuş oluyordu.

Halife ile olan anlaşmazlığını kısmen halleden Yusuf tekrar Ermeniye’ye döndü. Bu sırada Haçig Gagig’in kardeşi Gurgen Erdebil’e gelerek Bagratuni hanedanının elinde bulunan yerlere karşı müşterek bir sefer yapılması için teklifte bulundu. Onun dönmesinden birkaç ay sonra Haçig Gagig daha önce tesbit edilmiş hediye ve vergiler birlikte Erdebil’e geldi yapılması kararlaştırılan ortak seferin hazırlıklarını görüştüler. Haçig Gagig’e ikinci defa krallık tacı verildi. Bundan sonra ülkesine dönen Haçig Gagig hazırlıklara başladı.[2]

909 Yılı ilkbaharında büyük bir ordu ile Erdebil’den hareket eden Yusuf Nahcivan’a gelerek burada Haçig Gagik ve Gurgen komutasındaki Ermeni birliklerinin gelmesini beklemeye başladı. Birkaç gün içinde ermeni kuvvetleri Nahcivan’a vardılar. Yapılan sefer planı gereğince bir Müslüman birliği Doğu Siunig üzerine sevkedildi. Doğu Siunig hakimi Simbat ve kardeşleri kendilerine bağlı kuvvetlerle Müslümanları karşılamak için harekete geçtiler. Simbat dağlık bölgedeki yol ve geçitleri tutmak suretiyle memleketini istiladan kurtarabileceğini düşünüyordu. Yapılan çarpışmalarda ermeni kuvvetleri ağır kayıplar vererek dağlık bölgelerdeki kalelere çekildiler. Müslümanlar bütün Doğu Siunig’i ele geçirdiler. Ancak sarp dağlardaki kalelere sığınanlar. Kendilerini kurtarabildiler. Böylece Doğu Siunig Nisan 909 tarihinde Yusuf’un eline geçmiş oldu.[3] Batı Siuing’in akibetide Doğu Siunig’in akibetinden farklı olmadı. Batı Siunig’in hükümdarı II. Grigor Suphan (Kral Simbat’ın Yiğeni) Yusuf’un bu bölgeye sevketmiş olduğu kuvvetlere karşı koymaya çalıştı ise de mağlup olmaktan kurtulamadı. Bütün ümitlerini kaybetmiş olduğu halde bu sırada Dvin yakınına gelmiş olan Yusuf’un karargahına giderek ona bağlılık arzetti.

[imparator]

Yusuf’un Dvin’e dönmesine müteakip Kral Simbat da başşehri Erazgavora döndü. Kışın çok şiddetli geçmesine rağmen iki rakip birbirini devamlı kontrol altında tutuyorlardı. Bu sırada Simbat’ın kardeşi Şaphu’un oğlu büyük Sprapet (komutan) Aşot, kıymetli hediyelerle birlikte Dvin’e giderek Yusuf’a bağlılık arz etti.[1] Simbat’ın maruz kaldığı tehlike ve Ermeni Prensler arasındaki rekabet üzerine Ermeni asılzadeleri Yusuf’un himayesine girerek bir mevkii kapmak için adeta yarış halinde idiler.

Yusuf, 910 yılı ilk baharında kalabalık bir ordu ile Simbat’a kesin darbeyi indirmek için Dvin’den hareket etti. Vaspurakan kralı Haçig Gagig de birlikleriyle ona katıldı. Diğer taraftan Simbat’ta birliklerini oğulları Aşot Erkat ve Muşegh komutasında Yusuf’a karşı göndermiş ve bilhassa geçitleri tutmalarını emretmişti. İki kardeş Nig[2] dağlık bölgesinde Yusuf’un birlikleriyle karşılaştılar. Savaşın bütün şiddetiyle devam ettiği bir sırada Uti dağlık bölgesinden gelmiş olan ve Sevordik[3] adı verilen dağlı birliğin savaş meydanını terk etmesi Ermeni kuvvetlerinin yenilmesine sebep olmuştur.[4] Aşot Erkat birlikleriyle geri çekilip kurtuldu ise de kardeşi Muşegh’in Yusuf’un birlikleri tarafından sarılarak esir edildiği. Bir müddet sonrada Dvin’e gönderilip hapiste zehirletilerek öldürüldüğü Ermeni tarihçiler tarafından belirtilir.[5]

Dsknavacar zaferi; bütün kuzey-doğu Ermeniye’nin Yusuf’un eline geçmesini sağlamıştı. Bagratuni Ermeni krallığının kontrolünde içinde yalnız Ani ve Erazgavor şehirlerinin bulunduğu Şirak bölgesi kalmıştı. Her taraftan sarılmış ve tek başına zayıf bir hale gelmiş olan Bagratuni Krallığına kesin bir darbeyi indirmek an meselesi idi. Bu sırada Batı Suinig hakimi II. Grigor Suphan Yusuf tarafından zehirletilerek öldürüldü. Kardeşleri Sahak ve Vasak ise bir gece hapisten kaçmayı başardılar. Yusuf onları yakalamak için bir müfreze sevketti.

Emir Yusuf, Ermeniye’deki harekatına devam ediyordu. Artık karşısına çıkacak kuvvet kalmamıştı. Kral Simbat ise Kapuit-bed (mavi kale) kalesine sığınmıştı.

Kuşatmanın uzun müddet devam etmesine ve çetin çarpışmaların olmasına rağmen kale bir türlü ele geçirilemiyordu. Ashoghig ise Hohannesin aksine 353 Ermeni (13 Nisan 910-12 nisan 911) tarihinde Haçig Gagig’in adı geçen kaleyi zapettiğini bildirmektedir.[6]
Muhasaranın bir yıldır devam etmesine rağmen son derece sarp bir yerde bulunan kale Müslümanların eline geçmedi. Onu teslim olmaya mecbur etmek maksadıyla civardaki köy ve kasabalara akınlar yapılarak her taraf yağma ve tahrip ediliyordu. Simbat Yusuf’un karargahına elçi gönderileceğini buna karşılık Ermenilere iyi muamele etmesini elindeki esirleri serbest bırakmasını istedi.

[imparator]

Yusuf b. Ebu’s-Sac’ın Ermeni işleriyle meşgul olduğu sıralarda batı da Erdebil ve çevresinde Ruslar tarafından bir akın yapılmıştır. Bu hususta bilgi veren Mesudiye göre[1] 300 (912-913)[2] yılından sonra Ruslar 500 gemilik bir nehir donanmasıyla İtil(Volga) nehri üzerinde Hazar Denizine inmişler ve bu denizin güney ve batı sahillerindeki Taberistan, Beylem ve Dilan sahillerini yağmalamışlar. Hatta Bakü de karaya çıkarak Azerbaycan’a girmişler ve Erdebil çevresine kadar ilerleyerek yağma ve tahribatta bulunmuşlar. Kadın ve çocukları esir alarak geri çekilmişlerdir. Yusuf’un komutanlarından Ali b. Heysem bölge halkının yardımı ve ticaret gemileriyle Rusları takip ederek. Onların çekildikleri Hazar Denizindeki bir adaya hücum etti. Ancak büyük kayıplar vererek geri çekilmek zorunda kaldı.

Kral Simbat’ın Erendcak kalesi önünde öldürülmesinden sonra Bagratuni hanedanın başına oğlu Aşot Erkat (Demir Aşot) geçti. Aşot kral olduğu zaman son derece güç durumdaydı. Bir taraftan Ermeniye’nin büyük bir kısmı Yusuf tarafından zaptedilmiş. Diğer taraftandan da bagratuni hanedanına mensup olan Gürcistan kralı II. Adernase ile Taron hakimi Grigorigios başta olmak üzere Aşot’a cephe almışlardı. İçinde bulunduğu güçlükler sebebiyle Yusuf ile başa çıkamayacağını anlayan Aşot Erkat arazinin verdiği imkanlardan faydalanarak çete harbi yapmaya karar verdi. Kendisine bağlı az fakat sadık birliklerle bu kararı uygulamaya girişti.

İmparator Kostantinos Porphyrogennetos üzerinde büyük bir nüfuz sahibi olduğu anlaşılan İstanbul Patriği Nikolas, Ermeni Katholikosu VI. Hohannes’e yazdığı mektupta, imparatorun Ermeniler’e yardımcı kuvvetler göndereceğini ancak bu kuvvetlerin gelmesinden önce bütün Ermeni işhan ve nahararlarının, Gürcistan kralının ve Abhaz ileri gelenlerinin Müslümanlar’a karşı birleşmelerinin lüzumunu belirtiyor ve bunu sağlamak için de Katholikos’un harekete geçerek Ermeni asilzadeleri ve bölgenin diğer hristiyan ileri gelen şahsiyetleri ile temasa geçmesinin icap ettiğini ve müşterek hareket sayesinde korkunç düşmanlarından kurtulabileceklerini ilave ediyordu.[3]

[imparator]

Ermeniye’deki bu son gelişmeleri haber alan Aşot imparatordan ülkesine dönmek için izin istedi. İmparator Kostantinos Porphyrogennetos onun bu istediğini yerinde ve onu yanına yardımcı kuvvet olarak verdiği bir Bizans birliği ile İstanbul’dan merasimle uğurladı. Dönüşü sırasında Geoghbe bölgesinde Aşot Sparpet in birliklerinin mukavemetini Bizanslı birliğin yardımıyla kırmayı başaran Aşot büyük bir törenle başşehri Erazgavora döndü.[1]

Yusuf Bağdat’an Erdebil’e döndüğü zaman Aşot’un Bizans’ın askeri desteği ile Ermeniye’de faaliyette bulunduğunu gördü. Ermeni asilzadelerinden Aşot Sparapet krala cephe almış ve onun İstanbul’dan dönmesi üzerine Dvin’e sığınmıştı. Katholikos Hohannes tarafından iyi bir insan olarak tanıtılan ve bir çok lise yaptırdığı ifade edilen Aşot Sparapet 909 yılında Yusuf’un yanına giderek onun tabiyetini kabul etmiş ve çeşitli zamanlarda erzak ve zahire temin etmişti. Yusuf kendisine karşı yapılmış olan Bizans Bagratuni ittifakını tesirsiz hale getirmek ve biraz da kurulmuş olan birliği zayıflatmak gayesiyle iki Aşot arasındaki anlaşmazlıktan faydalanma cihedine gitti. Dvin de bulunan Aşot Sparapet’e taç giydirdi. Ve Ermenilere kral olarak onu tanıyacağını ilan etti.[2] Aşot Sparapet Yusuf’un desteğini sağladıktan sonra kral Aşot tarafından işgal edilmiş olan Koghb ve Bagarana döndü. Burada çok kötü bir manzara ile karşılaştı: Bütün evler ve kaleler tahrip edilmiş. Taraftarlarından esir edilenler esir pazarlarında satılmıştı. Bunun üzerine iki aşot arasında mücadele başladı. Fakat ermeni asilzadeleri arasında büyük nüfuzu olduğu anlaşılan Katholikos Hohannes araya girerek onları barıştırdı.[3]

Yusuf’un Abbasi halifesi ile ihtilafa düşmesi ve hatta esir edilerek Bağdat’ta hapis edilmesi. Daha önceki yıllarda arazileri Yusuf tarafından zaptedilmiş olan Ermeni asilzadelerini harekete geçirmiştir. Erencak kalesini geri almak için harekete geçtiler. Yusuf’un birlikleriyle yapılan savaşta Simbat’ın sol kanat kuvvetlerine komuta eden kardeşi Vasat’ın maiyetindeki birliklerin[4] savaş meydanını terk etmeleri üzerine Ermeniler mağlup oldular.[5]

Yusuf b. Ebu’s-Sac 901 de fiilen 909 da da halife tarafından resmen Azerbaycan ve Ermeniye valisi tayin edildikten sonra bütün askeri gücünü Ermenilerle yaptığı mücadelelere hasretmiş ve ancak 914 yılında Bagratuni kralı Simbat’a karşı kazandığı kesin zaferden sonra doğuya dönme fırsatını bulabilmiştir. İbn el-Furat’ın azledilerek onun yerine Ali b. İsa’nın vezir tayin edilmesi (913) üzerine Ermeniye’deki meseleleri halletmiş olan Yusuf yeni vezire baş vurarak Rey valiliğinin de kendisine verilmesini istedi. Ali b. İsa halife Muktedirden bu hususta bir ferman almaya Muaffak oldu. Rey valiliğinin Yusuf’a verildiği sıralarda bu bölge Samanilerden Nasr b. Ahmed b. İsmail’in elinde bulunuyordu. Yusuf halifenin desteğini sağladıktan sonra kuvvetli bir ordu ile Rey üzerine hareket etti. Yusuf’ta hiçbir mukavemetle karşılaşmaksızın 304 (916-917) yılında Rey’e girdi. Ve ardın da Kazbin, Zencan ve Ebher şehirlerini zaptetti.[6] Yusuf Rey ve çevresini zapettiği sıralarda Bağdat’ta Ali b. İsa vezirlikten azledilmiş ve onun yerine tekrar İbnü’l-Furat tayin edilmişti.(9 Zilhicce 304/ 3 Haziran 917) bu iktidar değişikliği üzerine İbnü’l-Furat’a müracat eden Yusuf Rey ve çevresi valiliğinin Ali b. İsa tarafından kendisine verildiğini ve bu sebeple adı geçen bölgeyi Samanilerin işgalinden kurtardığını belirtiyor. Ve bu valiliğinin tasdikini istiyordu.

[imparator]

Hakan el-Muflihi’nin mağlubiyet haberinin Bağdat’ta ulaşması üzerine halife Muktedir kısa bir zaman önce Bizans hududundan dönmüş olan Munis el-Hadım’ı Azerbaycan’a göndermeye karar verdi. Yusuf’tan çekindiği anlaşılan Munis halifeye müracaat ederek talimat beklemeyi uygun buldu. Ancak halife Muktedir Yusuf’un teklifine yanaşmayarak onun önce Bağdat’ta gelmesi şartı ile adı geçen bölgenin askeri işlerini ukdesine verebileceğini bildirdi. Bağdat’a gitmenin kendisi için tehlikeli neticeler doğurabileceğini düşünen Yusuf on gün gibi kısa bir zaman da Rey şehrinin haracını toplayarak Erdebil’e döndü. Munis el-Hadım Rey Kazvin ve Ebher valiliğini Vasif el-Bektemiriye verdi. Bu gelişmeler karşısında Yusuf tekrar Bağdat’a müracaat ederek. Azerbaycan ve Ermeniye valiliğinin devam etmesi halinde Rey ve çevresinden vazgeçeceğini bildirdi.

Yusuf, bütün tekliflerine Bağdat’a gelme şartıyla karşılaşınca bunun kendisi için kurulmuş bir tuzak olduğuna iyice kanaat getirdi. Ve Erdebil’de gerekli tedbirleri almaya başladı. Ondan bir cevap alamayan Munis de Hemedan dan hareket etti. İki ordu 8 Safer 306 (21 Temmuz 919) tarihinde Tebriz’den Erdebil’e giden yol üzerinde bulunan Seratta[1] karşılaştı. İlk hücum Yusuf’un öncü kuvvetlerinin komutanı Ali b. Vasif tarafından yapıldı. Ve Munis’in komutanlarından Sima b. Büveyh esir alındı. Fakat daha sonra savaşın seyri Yusuf’un alehine gelişmeye başladı.

Birkaç gün savaşın cereyan ettiği yerde kalan Yusuf daha sonra Erdebil’e döndü. Ele geçirilen esirlere iyi muamele iyi muamele edilmesini emretti. Ve hatta komutanlara karşı iyi davranarak onlara hil-at giydirdi.[2]

Munis el-Hadım Zencan’dan halifeye malubiyet haberini bildirdi. Ve bundan sonra ne yapması gerektiği hakkında ondan talimat vermesini açıkladı. Halife muktedir yardımcı kuvvetler göndereceğini bu kuvvetlerin gelmesine kadar Zencan da beklemesini emretti bu sırada Munis Yusuf’un sulh teklifini ihtiva eden bir mektup aldı ikisi arasında elçiler gidip geldi. Munis Yusuf’un sulh teklifini halifeye arz etti ise de tekrar red cevabı ile karşılaştı. Ve bütün kışı merkezden gönderilecek kuvvetlerin gelmesini bekleyerek Zencan da geçirdi. 307 Muharreminde (Haziran 919) Hamdaniler’den Ebu’l Heyca Abdullah ve Ebu’l Ala Said[3] komutasında yardımcı kuvvetler geldi.

[imparator]

Bu sırada Yusuf’un bazı güçlüklerle karşı karşıya bulunduğu haberinin alınması üzerine derhal harekete geçildi Erdebil yakınlarında iki ordu karşılaştı. Yapılan savaşta Yusuf yenilerek Erdebil’e doğru kaçmaya başladı. Ebu’l Heyca onu takibe koyuldu. Yusuf kaçarken attan düşüp yaralanması üzerine yakalandı.

Yusuf b. Ebu’s-Sac’ın esir edilmesinden sonra onun idaresinde bulunan yerlere yeni valiler tayin edildi. İdari tedbirlerin tamamlanmasından sonra Munis Yusuf ile birlikte Azerbaycan’dan hareket ederek. 10 Vebiülahir 307 (9 Eylül 919) tarihinde Bağdat’a vardı. Başta vezir Hamid b. el-Abbas olmak üzere devlet erkanı onları karşıladılar. Yusuf bir deve üzerine bindirilmiş olarak halkın arasından geçirilerek halife sarayına getirildi. Huzura kabul edildi. Ve sarayda hapis edildi.[1]

Munis’in Azerbaycan’dan alınması sonra Yusuf’un gulamı Sebuk harekete geçerek dağılmış olan birlikleri topladı. Ve Azerbaycan’ın bir kısmına hakim oldu. Üzerine gönderilen Muhammed b. el-Faruki’yi mağlup etti. Halifeye gönderdiği mektup da Azerbaycan valiliğinin kendisine verilmesini buna karşılık her yıl 220 000 dinar vergi ödeyeceğini bildirdi. Halife Muktedir. Bu olup bittiyi kabul etmek zorunda kaldı.

Yusuf hapiste üç yıl kadar kalmıştır Azerbaycan ve çevresindeki siyasi gelişmelerin tehlikeli bir hal alması diğer taraftan Munisin tavasut ve ricaları neticesinde halife Muharrem 310 (Mayıs 922) tarihinde onu hapisten çıkarttı. Huzuruna kabul ederek hil-at giydirdi. Ve yılda 500 000 dinar vergi ödemek şartıyla Rey, Kazvin, Ebher, Zencan ve Azerbaycan valiliğine tayin etti. Maiyetine Vasif el-Bektemiri komutasında bir birlik vererek Musul üzerinden Azerbaycan’a dönmesini ve Musul’daki karışıklıklara son vermesini emretti.

[imparator]

Yusuf Erdebil’e döndüğü sırada Rey Ahmet b. Suluk (daha önce Rey’i Samaniler adına idare etmekte olan Muhammed b. Ali Suluk’un kardeşi)’un elinde bulunuyordu. Azerbaycan’daki işlerini düzene koyduktan sonra halife tarafından kendisine verilmiş olan Rey üzerine yürüdü. Ebher ve Zencan arasında yapılan savaşta Ahmed b. Ali mağlup oldu.

IX. y.y ikinci yarısında Basra bölgesinde çıkan Zenci isyanının büyük güçlüklerle bastırılmasından sonra Bahreyn de yeni ve daha tehlikeli başka bir isyan Karmatilerin isyanı patlak vermiştir. Karmatiler Suriye de başarısızlıkla neticelenen ayaklanmalarının müeakip Ebu Sait Hasan b. Behram el-Cennabi’nin idaresinde 281 (894) yılında Ahşa’da tekrar baş kaldırdılar. Birkaç yıl içinde bütün Ahşa bölgesini ele geçirerek müstakil bir devlet kurdular.(286/899) Hasan’ın oğlu Ebu Tahir Süleyman zamanında (914/943) Karmati isyanı bütün Irak’ı tehdit etmeye başladı. Hatta 312 (924-925) yılında itibaren doğu bölgelerinden gelen hacılar Mekke’ye gidemedikleri gibi Karmati akınları Kufe’ye kadar uzanmaya başladı. Bu tehlikenin Bağdat’ı bile tehdit etmeye başlaması ve onlara karşı gönderilmiş olan kuvvetlerin bir netice alınmamaları üzerine vezir Ahmet el-Hasibi halife Muktedire Karmatilere karşı Azerbaycan valisi Yusuf’un gönderilmesini tavsiye etmiştir. Halife Muktedir 314(926-927) yılında Yusuf’u Azerbaycan ve Ermeniye valiliği olmak üzere geniş selahiyetlerle bütün doğu bölgelerinin valiliğine getiriyor. Ayrıca idaresine verilen yerlerden topladığı vergiler merkeze göndermeyip kendi birliklerinin ihtiyaçlarına sarf etme selahiyetini veriyor. Ve Karmasilerle savaşması için Irak’a gelmesini emrediyordu. Uzun bir bekleyişten sonra Ebu Tahir Süleyman el-Karmati’nin Hacer’den hareketle Kufe’ye doğru yürüdüğü haberi geldi. Halife Muktedir Vasıta bulunan Yusuf’a derhal Karmatileri karşılama emri verdi. (28 Kasım 927) tarihinde vasıtan hareket eden Yusuf Ebu Tahir’den bir gün sonra (6 Aralık) Kufe önlerine vardı. Vali şehri terk etmiş. Ve Karmatiler Kufe’yi zaptetmişlerdi. Yusuf Ebu Tahir’e haber göndererek derhal şehri terk etmesini ve halifeye itaat etmesini istedi ise de bu teklifi kabul edilmedi. Karmati ordusunun sayıca kendi birliklerinden çok az olduğunu[1] gören Yusuf daha savaş başlamadan etrafa zafer haberleri göndermeye başlamıştı. 9 Şevval’de (7 Aralık) iki ordu savaşa tutuştu. Savaş bütün gün hatta gece bile devam etti. Hiç ummadıkları bir mukavemetle karşılaşan Yusuf’un birlikleri gecenin karanlığından istifade ederek savaş meydanını terk ettiler. Ertesi gün mücadele yine şiddetlendi. Birkaç yüz kişilik sadık taraftarlarıyla bizzat hücuma geçen Ebu Tahir Süleyman etrafında pek az bir kuvvet kalmış olan Yusuf’u esir almaya muavaffak oldu.[2]Yusuf’un Karmatiler tarafından mağlup ve esir edilmesi haberi Bağdat’a büyük bir paniğe sebep oldu. Hele Karmatiler önünden kaçan birliklerin perişan hali bu paniği daha da artırdı.

[imparator]

Halife Muktedir bu son gelişmeler karşısında Nasr el-Hacib komutasında bir orduyu Munisle birleştikten sonra Karmatilerin ilerlemesini durdurmak için harekete geçirdi. Munis ile Nasr el-Hacib’in birliklerinin sayısı 40 000’e ulaşıyordu. Hamdanilerden Ebul Heyca ve kardeşleri de bu ordunun saflarında yer almışlardı. Munis Bağdat’ın iki fersah düzeyinde Akarkup yakınında Zubara Kanalı üzerinde karargah kurdu. Ebu Tahir Süleyman’ın öncü birlikleri Munis’in ordugahına yaklaşınca bütün geçitlerin tutulduğunu gördüler. Ve şiddetli bir ok yağmuru ile karşılaşarak geri dönmek zorunda kaldılar. Bu sırada halife ordusunun büyük bir kısmı ordugahlarını terk ederek. Bağdat’a kaçmıştı. Munis çok kötü bir durumla karşı karşıya idi.
Ancak bu durumdan haberleri olmayan Karmatilerde karşılaştıkları mukavemet neticesinde Anbar’a doğru geri çekilmeye başlamışlardı. Munis komutanlarından Yabak’ı[1] 6 000 kişilik bir kuvvetle onları takip ederek Yusuf’u kurtarması için sevk etmişti. Ebu Tahir Anbar’ı zaptedip güneye doğru inmeye başladığı zaman ağırlıklarını ve Yusuf’u Fırat’ın batısında bırakmıştı. Yalvak’ın ilk hedefi bu ağırlıkları ele geçirmek ve Yusuf’u kurtarmak idi. Ebu Tahir Munisin bu planını öğrenince süratle Anbar’a geldi ve nehri geçerek Yalbak’ı beklemeye başladı. Çarpışmanın devam ettiği sırada. Çadırından çıkan Yusuf çarpışmaları seyrediyordu. Ebu Tahir onun kaçmak istediğini zannederek derhal yanına getirdi ve diğer esirlerle birlikte idam ettirdi.[2] Yusuf b. Ebu’s-Sac 901 yılından itibaren ölümüne kadar Bağdat’ta hapiste bulunduğu üç yıl hariç müstakil bir hükümdar gibi Azerbaycan ve Ermeniye de hüküm sürmüştür. Nitekim çeşitli zamanlarda halifeye ödemekte olduğu vergiyi ödememiş ve ona karşı cephe almıştır. Halife ile aralarının iyi olmamasına rağmen Bağdat’a devlet erkanı arasında iyi bir muhiti olduğu dikkati çekmektedir. Onun hapisten kurtarılmasının karşı karşıya Munis sayesinde olması bu hususu teyit etmektedir. Hakimiyeti zamanında devamlı savaşlara rağmen bölgenin iktisadi durumunun iyi olduğu muhtelif tarihlerde bastırdığı çoğu altın olan sikkelerden anlaşılmaktadır.

[imparator]

Gençlik yıllarını Mekke’de geçiren Yusuf’un iyi bir tahsil gördüğü Arap dil ve kültürüne vakıf olduğu ve devrin edebi çevreleriyle iyi münasip kurduğu anlaşılmaktadır. Bir kumandan dan aranması lazım gelen cesaret ve gözüpeklikle beraber sakin bir karaktere sahip olduğu yavaş ve güzel konuştuğu ve hatta şiir yazdığı riyavet edilmiştir.[1]

Yusuf b. Ebu’s-Sac’ın ölümünden sonra yeğeni Ebu’l-Müsafir Feth b. Muhammed el-Afşin, Halife Muktedir tarafından Zilhicce 315 (şubat 928) tarihinde Azerbaycan ve Ermeniye valiliğine tayin edildi. Bu zatın iki yıla yakın devam eden valiliği esnasında hiçbir siyasi ve askeri faaliyeti kaynaklara aksetmemiştir. Muhammed el-Afşin ve Yusuf hakkında geniş bilgi veren Ermeni kaynakları bile onun valiliği devresi ile ilgili herhangi bir haber vermemektedirler.

Ebu’l-Müsafir Feth’in öldürülmesinden sonra 276 (889-890) yıllarından beri Azerbaycan ve Ermeniye de devam eden Sacoğulları hakimiyeti sona eriyordu.
Sacoğullarını Azerbaycan’daki hakimiyetleri 890 dan 929 yılı sonlarına kadar (Şaban 317) devam etmiştir. İslam devleti sınarları içinde fakat iç ve dış siyasetlerinde tamamen müstakil hareket edebilen Mısır’daki Tolunoğullarından sonra ikinci Türk hanedanıdır. Sacoğullarının Azerbaycan da bağımsız hareket etmeye başladıkları sırada Mısır da Tolunoğulları El-Cezire ve çevresinde Hamdaniler, Maveraünnehr de Samaniler ve ülkenin çeşitli bölgelerinde diğer bazı hanedanlar hüküm sürmekteydiler.

Sacoğullarının İslam dünyası içinde siyasi askeri ve kültürel bakımdan büyük bir varlık gösterdikleri iddia olunamaz. Nitekim yukarıda adları geçen hanedanlar hakkında İslam kaynaklarında geniş bilgi bulunması buna karşılık aynı kaynaklarda sacoğulları üzerinde pek az ve hatta hiç durulmaması bu hususa açıklık kazandırmaktadır. İslam devletinin bir vilayeti olan Ermeniye’ye karşı yapılan seferler ve Ermenilere karşı kazanılan zaferlerde kaynaklarda hiç akis bulamamıştır. Bu askeri başarılara rağmen Sacoğullarının Tolunoğullarının Mısırda gerçekleştirdikleri Semanilerin Maveraünnehr de başarıyla yürüttükleri dini ve kültürel faaliyetleri yanında sönük kaldığını söyleyebiliriz.

[imparator]

Bölgenin çok eskiden beri sürüp giden durumu da esasen bu çeşit faaliyetlere imkan verecek nitelikte değildi. Ermeniye ilk Roma İran münasebetlerinden beri İslam devrinde de hep sınır olmuş ve gelişmesi de hep bu çizgide oluşmuştur. Ancak iktisadi bakımdan Sacoğulları zamanında Azerbaycan da bir canlılık olduğu hanedan mensupları adına bastırılan altın sikkelerden anlaşılmaktadır. Yusuf’un dört ve Ebu Musafir Feth’in bir altın sikkesi elimize geçmiştir. Askeri sahada oldukça kuvvetli oldukları Ermenilere karşı yaptıkları başarılı askeri harekattan halifeye meydan okumalarından ve Karmetiler önünde acze düşen halifenin bunlardan yardım istemesinden anlaşılmaktadır.

Hanedanın merkezinin Muhammed el-Afşin zamanında meraga olduğu kaynaklarda açıkça belirtilmekte ise de Yusuf b. Ebu’s-Sac’ın iktiradı sırasında meraga’nın terk edilerek eyalet merkezinin daha merkezi durumdaki Erdebil’e nakledildiği anlaşılıyor.

Sacoğullarının Azebaycan’ın Türleşmesinde ne derece de rol oynadıklarını tesbit etmenin güçlüyü ortadadır. Hakimiyet kurdukları bölgede burayı ele geçirdikleri zaman büyük bir Türk nüfusu olmadığı bellidir. Bunlar ile birlikte Azerbaycan’a kalabalık Türk nüfusunun yerleşmediğini de söyleyebiliriz. Maiyetlerindeki askeri birlikler arasında muayen miktarda Türk askeri bulunduğunu kabul etsek bile Azerbaycan içinde bunun büyük bir anlam taşımayacağı açıktır.

[Yazar]

Yazılar