Afişler

[imparator]

1. AFİŞ

1.1. Afişin Tanımı

Afiş bir mesajı işletmek veya bir ürünü tanıtmak amacıyla hazırlanan ve karşımıza hemen her yerde her an çıkabilecek bir grafik tasarımdır.
Bugüne kadar afiş konusunda yapılan afiş tanımlarında genellikle "Tanıtma yada reklam amacıyla hazırlanmış yazılı ve resimli grafik sanatı ürünüdür[1]" tanımı kullanılmıştır.
Herhangi bir reklam etkinliğinde temel olan koşul: doğru hedef kitleye, doğru zamanda seslenebilmektir. Afiş doğuşundan günümüze kadar gelen süreç içinde ayrı bir anlatım-iletişim türü olarak karşımıza çıkmıştır. Kitle iletişiminin büyük bir önem taşıdığı günümüzde afiş de bu döngünün içinde yerini almıştır.
Belli amaçlar doğrultusunda (tanıtım, mesaj verme vs…) hazırlanan afişlerin toplumsal işlevi çok büyüktür. Günlük yaşantımızın ayrılmaz bir parçası olan afişin insan üzerinde psikolojik, sosyolojik, ideolojik ve estetik bir baskı uyguladığı bilinen bir gerçektir. Tüm bu kavramların ışığı altında afiş gerek estetik düzlemde, gerek insan davranışlarını etkileme düzleminde önemli rol oynamaktadır

[imparator]

1.1.1. Amaçlarına Göre Afiş Türleri

Afiş aktif olarak iki alanda işlevini sürdürür, öncelikle bir ürünün satışını artırmak için kullanılan reklam ve ticaret afişleri, diğeri ise çeşitli bilgileri, olayları, düşüncelere, öğretileri yaymak için kullanılan resmi haber ve propaganda afişleridir. Bunları kategorileştirmek gerektiğinde afişi 4 grupta toplayabiliriz:
1.l.1.1. Kültürel Afişler

Bu alana giren afişlerin daha çok sanat olaylarını duyurusunu amaçladığını görüyoruz. Özellikle tiyatro afişleri bu kategoride ağırlıklı olarak yerini almaktadır.
1.1.1.2. Dekoratif Afişler

Dekoratif afişlerde, çeşitli toplumsal konulara hicivsel eleştiriler getiriliyor, Duygular belgeleniyor. Dekoratif afişlerde fantastik öğelerin ağır bastığını görüyoruz.[1]
1.1.1.3. Propoganda Afişleri
Propaganda afişleri. Kızılay, alkolle savaş, aşırı hızla savaşım. AIDS vs… gibi çeşitli kampanyalarda yada siyasal öğreti ve kurumların yaygınlaştırılması için kullanılır. Bu tür afişler hiç bir zaman yalnızca bilgi verme amacıyla yapılmamakladır. Genelde buyuruculuk niteliği taşırlar. Görsel eleman olarak afişte çok kullanılan resim, propaganda afişlerinde çok az kullanılır veya ikinci plana itilir. Sanatsal nitelik taşıyan propaganda afişine rastlamak çok zordur.

[imparator]

1.1.1.4. Toplumsal Afişler

Toplumsal afişlerde ise turistik, politik konuların yanı sıra, ulusal ve evrensel çağrılar işlenmektedir. Konumuzla ilgili olan toplumsal afişler içinde yer alan Turizm Afişleri, inceleme kapsamımıza girmekledir. Geniş halk kitlelerine seslenen ve konuları genellikle evrensel boyutlarda olan toplumsal afişler hem sanatsal açıdan hem de iletişimsel açıdan uygulanışında yeterlilik göstermektedir.Görsel elemanlar bu tür afişlerde çok fazla kullanılmaktadır. Yazı ikinci planda kalmakla beraber her iki görsel elemanlar arasında tam bir bütünlük sezilmektedir.
1.1.2. Günümüzde Afişe Duyulan Gereksinim

Afiş. yazılı ve resimli grafiksel görsel unsurların bir mesaj veya bir tanıtım amacıyla kullanıp tasarlanması sonucu oluşan grafik tasarım ürünüdür.
Herhangi bir düşüncenin izleyiciye doğrudan aktarımında görüntü öğesi sözcüklerden daha etkilidir. Grafik Tasarımcısı veya üretici bunun bilincinde olup faaliyetlerinde resimsel unsurları taşıyan iletişim araçlarını kullanmaktadır. Gelişen teknoloji ile birlikte her şeyin mekanikleştiği ve otomatikleştiği günümüzde, fertler arası sözcüklerle yapılan iletişimin azaldığı görülmektedir. Anında göze hitap eden bir araç bu yönüyle ele alındığında sözcüklerden daha etkin olabilmektedir. İşte afiş ve diğer iletişim araçları bu ihtiyaca cevap verebilecek güçtedirler.

[imparator]

Karşımıza çıkan reklamlar hepimize bir nesne daha alarak kendimizi veya yaşantımızı değiştirmemizi önerir. Bir yerde, reklam çekicilik üretme sürecidir. Üretici hep gelecekteki alıcıya seslenmek ona hitap etmek zorundadır. Alıcıya satmaya çalıştığı ürünle veya tanıtmaya çalıştığı şeyle yada olanakla çekicilik kazanmış olan kendi imgesini yansıtır.[1] Bir simgenin çağrışım değeri önemlidir. Çünkü reklam etkisi, iletişim etkisi olmaksızın sağlanamaz. Bu bakımdan reklamın söyleşi ve eğlence sanatıyla da ilişkili bir yanı olduğu bir gerçektir. Reklamın görülüp işitilebilmesi, inandırıcılığı, hatırlanabilmesi, dikkat, ilgi ve istek yaratması eyleme dönüşmesiyle gerçekleştirilir.[2] Aklımızda olmadığı halde bir ürünü satın almamız veya istek duymamız karşımıza çıkan afişin etkileyici özelliği ile doğru orantılıdır. Üreticinin amacı ihtiyaç duyulan gereksinimleri olanaklar ölçüsünde karşılamaktır. Gereksinimler dürtüleri doğurur, dürtü, gereksinimleri giderecek eylemi yaratır.[3] Almak isteyip de unuttuğumuz veya sonraya bıraktığımız bir işi etkili bir afiş veya bir reklam değiştirebilir. Hatırlatma görevi görerek alma arzusunun doğmasına yol açabilir.
Reklam faaliyetlerini azaltan veya kesen bir üretici, rakip firmanın etkin reklamları karşısında ezilecektir. Reklamı yapılan ürün piyasada daha çok ömre sahiptir. Üretici ürününü sunacağı kitlenin güdülerin tanımalıdır. Güdüler ihtiyaçlara dayalı olarak ortaya çıkarlar. Tüketicinin ihtiyaçlarını cevaplamak için yapacağı eylemleri yönlendirirler. Üretici reklamlarında bunları her zaman ve her yönüyle göz önünde tutmak durumundadır. Tüketicinin ihtiyacı ne ise kullandığımız iletişim aracında bu unsuru öne çıkarmamız reklamımızı etkili kılacaktır. Ancak doğru yer ve zamanda kullanmamız gerekmektedir. Örneğin; yaz dönemine yaklaşırken gözümüze çarpan etkili bir turizm afişi bize tatil kavramını çağrıştırabilecektir. Demek oluyor ki reklam, mal, hizmet veya fikri sunan kişi,firma veya kurum ile sunulan mal ve hizmetleri tüketecek kimseler arasında özel bir iletişim biçimi olarak görev yapmaktadır.

[imparator]

Reklamın üreticilerin gereksinme duydukları hizmet mal veya fikirlerin özelliklerini açıklama, tanıtma ve hatırlatma işlevini yerine getirdiğini biliyoruz. Bu olgular arasında tanıtmanın yeri ve önemi daha fazladır. Tanıtma kavramını açarsak: tanım olarak tanıtma, "Bir kişi, topluluk veya kurum tarafından uygun yöntem, teknik ve haberleşme araçlarından hedef grupları bir durum veya olay konusunda aydınlatmak veyahut ta bir tutum ve davranışa yöneltmek amacıyla yapılan bilinçli bir etkinliktir."[1] diyebiliriz. Bir tanıtma etkinliği: bilgi iletişimi, bilgi aktarımı acısından, kişiler arası iletişim süreci ve teknik olarak kitle iletişim araçları ortamı içinde gerçekleştirilmelidir. Tanıtma faaliyeti içerisinde iletişim olayının oluşabilmesi için, ulaştırılmak istenen mesajı yayan veya ulaştıran bir araca (iletiye), mesajın ulaşması gereken unsura, yani bir hedef kitleye ihtiyaç vardır. İletişim yüz yüze herhangi bir araç kullanmadan gerçekleşebildiği gibi kimi zamanda teknik araçlar yardımıyla oluşan bir olaydır. Ancak anlaşıldığı üzere her türlü tanıtma etkinliklerinde kitle iletişim araçlarının (gazete, broşür.afiş. televizyon…) önemi çok büyüktür.
Kullanılış amacı ve uygulanış biçimine göre tanıtım, halkla ilişkiler, reklam yada enformasyon ile eş anlamlı olarak algılanmaktadır. Tüm bu kavramlar birbirleri ile bütünleşmiştir ve aralarında fazla bir anlam ayrıcalığı bulunmamaktadır. Çağdaş anlamdaki tanıtma da en büyük desteği ise propaganda reklam ve halkla ilişkiler yöntem ve tekniklerinden almaktadır.

[imparator]

Tanıtım amaçlı faaliyetlerde başarı oranının yüksek olması isteniyorsa öncelikle seslenilecek hedef kitle ve bu çalışmada kullanılacak iletişim aracının belirlenmesi gerekmektedir. Devreye burada konumuz olan afiş girmektedir.
1.2. Gelişim Süreci İçinde Afiş

l.2.1. Dünya’da Afiş Sanatının Gelişimi

Afiş, çok yeni kullanılmaya ve yaygın olarak kullanılmaya başlamakla beraber mazisi epey gerilere dayanan bir sanattır.
Eski Mısırda Papirüs üzerine yapılmış resimler, ortaçağda el yazması kitaplar ve bu kitaplardaki resimler eski Yunan'da kullanılan tahta tabletlere (aksonlar) yazılan duyurular. Romalılar da gösteri programlarını ve ticaret ile ilgili bilgileri yazdıkları kireçle beyazlatılmış duvar panoları (albüm), baskı tekniklerinin gelişmesi ve matbaanın bulunmasıyla ortaya çıkan kağıt afiş, afişin tarihindeki ilk adım olmuşlardır.[1] Baskı tekniklerinin gelişimi ile duvarlarda görülen duyuru, bildiri vs… gibi ilanlar afişin tarihi için daha geçerli bir başlangıç sayılır.

[imparator]

Teknolojik gelişmeler özellikle de matbaanın bulunmasıyla onaya çıkan kağıt afişler önceleri resmi haberleri duyurmak için kullanıldı. Sonradan üretilen ürünleri tanıtmak amacıyla basılan afişler ilk reklam afişleri olma görevini de üstlendiler. Karşımıza çıkan bu ilk reklam örnekleri: Salis-bury Banyolarını tanıtmak için basılan bir afiş (1480) ile Fransa'da Notrec Dame de Paris'in Bağışlanması için basılan renkli afişlerdir. (1489)[1]
Kent yaşamı beraberinde birçok gereksinimi de beraberinde getirir. İletişim araçları, bu gereksinimler sonunda ortaya çıkan bir olgudur. Afişse bu iletişim araçları içinde görsel özellik taşıyanlar arasında sunulmak istenen fikri, hızlı ve dolaysız olarak, imge ile yazıyı kullanarak anlatma sanatı olma özelliğine sahip, başlı başına bir dil niteliği taşımaktadır.
19. yüzyılın ikinci yarısında imge ile söz'ün bağdaştığı zamanlarda ortaya çıkan modern afiş daha çok sorumluluk ve görev yüklenmeye başlamıştır. Endüstri Devrimi ile tüketim ekonomisi hızlanmış, afiş de daha çok sattırmak. inandırmak için kullanılmaya başlanmıştır. Bununla birlikte, daha gelişmiş baskı araçlarının ortaya çıkışı da kitlesel üretimi olanaklı kılmıştır.[2]

[imparator]

Sanat olaylarındaki hızlı gelişme, afişin gelişimini de etkilemiştir. Art Nouveau, Expresyonizm, Bauhaus, Kübizm, Dadaizm gibi akımlar afiş sanatı üzerinde, söz ve resim ilişkilerinde etkin, kalıcı değişikliklere neden olmuştur.
Art Nouveau akımının (1890)[1] ortaya çıkması afişe duyulan ilgiyi artırmıştır akıcılık, çizgisi biçimleri, incelik, çok zengin ve karmaşık simgecilik bu akımın temel özelliklerini oluşturmaktadır. Akımın etkili olduğu yüzyılda Fransa da Jules Cheret, Toulouse Lautrec ve Eugene Grasset (1841 – 1917) afiş sanatına imzalarını atan önemli sanatçılardandır. Özellikle Cheret Modern afişin babası olarak adlandırılır. Uzun yıllar resimli litografik afişlerin, sadece duyuru niteliği taşımakla görevli resimsiz afişlerin yerini alması için çaba göstermiştir. İlk afişini 1866'da Paris'te açtığı basımevinde gerçekleştirerek resimli afişin öncüsü olmuştur. Bu afiş Sarah Bernhart'ın (oynadığı "Le Biche au Bois" adlı oyun için hazırladığı monokromatik (tek renkli] bir tasarımdır.[2] Cheret tamamıyla yeni bir yöntemle yeni resim ile yazıyı birleştirici özel bir stil yaratmıştı. O, yazıyı doğrudan resmin üzerine yazarak çalışmaktaydı. Ancak kendi deneyimlerini İtalyan Barok'u ve Fransız Rokoko baskılarının etkisinden kurtaramadığı için, hiçbir zaman Toulouse-Lautrec kadar Özgün olamamıştır.

[imparator]

Henri de Toulouse – Lautrec'in (1864 – 1901) sanatsal esini tümüyle farklı bir yapıya sahiptir. Onun sanatında: Japon tahta baskıcılığı, post empresyonizm, özellikle de Vincent Van – Gogh ve Paul Gauguin'in etkileri görülür. Yaptığı afişlerde sözlerin, resmi güçlendirmediği ama ona eşlik ettiği görülmektedir. Bu da yeni bir yöntem geliştirdiğini göstermektedir. [1]
Art Nouveau akımının etkili olduğu dönemlerde en ünlü afişler; Paris'te George’de Feure ile Eugane Grasset’in zarif yapıtları, Hollanda’da Jan Toorop'un stilize afişleri; Avusturya'da Koloman Maser ve Alfred Roller'in düzenlemeleri ve son olarak da bu üslubu ABD'de tanıtan Will Bradley'in çalışmaları sayılabilir.[2] Daha sonra Art Nouveau’nun bir yeni ustası daha ortaya çıktı. Bu Alphonse Mucha idi. Onun sitili de yeni bir afiş geleneği oluşturdu.

[imparator]

Afiş l. Dünya Savaşının çıkmasıyla (1914) tarihi etkileyebilen önemli bir propaganda aracı haline geldi ve daha çok expresyonist çalışmalar görüldü. Savaşın bitimiyle birilikte gelen değişiklerden afiş de nasibini aldı. Berlin'de 1917 – 1923 arası etkin olan ve Dadaistlerce uygulanan fotomontaj tekniği ile yazı tiplerinin Bauhaus sitiliyle kullanılışı afişte görülen en bariz etkilenmelerdir. Sanayide 20. yüzyıl başlarında gerçekleşen atılımla hemen her ürün yada olay için tanıtım afişleri üretilmeye başlandı. İlkel sanat ve halk sanatından kaynaklanan ilk sirk afişlerinden, akıcı çizgilere sahip, çağdaş, incelikli, gelişmiş bir kültürü yansıtan 1930'ların gezi afişlerine kadar, o günlerde üretilen yapıtların çoğu dönemin ruhunu ve biçim aşırılıklarını taşımaktadır.[1]
Bundan sonra teknolojinin ve sanayinin hızla ilerlemesiyle, fotoğrafın yanı sıra radyo – televizyon’un iletişim dünyasına ayak basmaları, tanıtım ve reklam dünyasını daha başka bir boyuta taşımıştır. Böylelikle de afiş sanatının parlak dönemi sona ermiştir.
l.2.2. Türkiye'de Afişin Gelişimi

Türk grafik çalışmaları, tezhiplerle donatılmış, minyatürlerle süslenmiş el yazması kitaplarla doğmuştur. İbrahim Müteferrika'nın matbaayı getirmesiyle gerçek anlamda grafik çalışmalarına başlanmıştır.

[imparator]

İbrahim Müteferrika ilk olarak 1729'da Vankul adlı sözlüğün basımını yapmıştır. Yine ilk resimli kitap İbrahim Müteferrika tarafından gerçekleştirilen "Tarih-i Hind-i Garibi" adlı kitaptır. O devir için (19. yy) mükemmel çizimler içeren Cedit Atlas Tercümesi adlı Türkçe Coğrafya Atlası’nın basımı gerçekleştirmiştir. İlk gazete ve pullar da 19. yüzyılda basılmıştır. Meşrutiyetle birlikte (1908) basın özgürlüğünü, gazetelerde ilanların çoğaldığını ve ilan şirketlerinin kurulduğunu görmekteyiz.[1]
Afiş sanatının gerçek anlamda Türkiye’ye girişi Cumhuriyet’in' ilk yıllarına rastlar. Bu dönemde Almanya’da öğrenim görmüş olan ve afişe ilgi duyan sanatçılarımız (İhap Hulusi, Kenan Temizan) bu alanda çalışmaya başlamışlardır. İhap Hulusi’nin afişlerinde sağlam bir desen gücünün yanında, kompozisyon büyük lekelerle kurulmaktadır. Özellikle ressamları bile endişelendiren fotografikten korkusuzca yararlanmıştır. Aynı dönem sanatçılarından Kenan Temizan da fotoğraftan çokça yararlanmıştır. Özellikle sinema afişlerini işlemiştir. Gelişen teknolojiyi iyi takip eden Temizan'ın eserlerinde daha gerçekçi figüratif çalışmalar görülmektedir. İhap Hulusi ise başlangıçta seçtiği tarzı sürdürmek istemesi yüzünden değişen beğeni ve istekleri karşılayamamıştır.[2]

[imparator]

Savaş öncesi ve savaş sonrası yıllarda Türk afiş sanatı ekonomideki çalkantılar yüzünden başıboş kalmıştı. Sadece akademi dışında baskı işleri ile uğraşan ressamların çabalarıyla ayakta kalabildi. 1930 ve 1945'lerde Türk afiş sanatını Tarık Uzmen, Faruk Morel, Atıf Tura ve Orhan Umay (Akademi afiş bölümünün ilk mezunların dan) gibi sanatçılar temsil ettiler. 1950'lere gelindiğinde Devlet Tatbiki Güzel SanatlarYüksek Okulu kuruldu. Güzel Sanatlar Akademisinde 1923'te bir de afiş atölyesi kurulmuştur. 1950'lere doğru bu bölüm Grafik bölümüne dönüştürülmüştür.[1] Afiş sanatında yeni anlayışların gelişmesi ve canlanmada Akademi'nin ve de sanatçıların önemli rolleri olmuştur. 1930 -1945 arasında eserlerde çarpıcı olma çabası ağırlıkta olmasına rağmen renk anlayışları, düzenleme gibi anlayışlar da Fransız afiş estetiğine yakınlık göstermekle birlikte daha niteliklidir. Bu estetik Güzel Sanatlar Akademisi afiş bölümünün yetiştirdiği Cevher Bozkurt. Mesut Manıoğlu, Namık Bayık, Selçuk Önal, Vedat Sargın, Ayhan Akalp, Fikret Akgün, Yüksel Güşsev, Rauf Alazan, Atilla Bayraktar gibi sanatçıları da etkilemiştir ki bu etkilenme 1954 – 1958’lere kadar sürmüştür.[2] Genetikle, ele alınan konuların birkaç simgesi bir arada birbiri içine yedirilerek çalışılıyor, içerik yansıtılması, espriden çok bu bütünleme ile sağlanıyordu.

[imparator]

Türk sanayinin 1960'lardan sonra hızla gelişmeye başlaması afiş sanatına canlılık getirmiştir. Artık her alanda ve her konuda ihtiyaca göre afiş üretimi yapılmaktadır. Aynı zamanda bu yıllar bu medya olarak afişin keşfedildiği ve yoğun olarak kullanılmaya başlandığı önemli yıllardır. Afişlerin boyutlarındaki değişiklik yine bu yıllarda görülür. 70 x 100 ebadında yapılan afişler sonradan 100 x 140 gibi büyük boyutlarda çalışılmıştır.[1]
1962 – 1969 yıllarında ülke endüstrisi artık sağlıksızda olsa gelişmiş sanat etkinlikleri artmıştır. Aynı zamanda tanıtma etkinliklerine verilen önemde de artış gözlemlenmiştir. Bu koşullar içinde devreye giren Akademi Afiş Atölyesi kökenli Yurdaer Altıntaş, Ahmet Güleryüz, Metin Edremit, Uğur Köseahmetoğlu, Turgay Betil, Sadi Pektaş, Sungu Çapan vb. afiş sanatına biraz daha farklı yaklaşmışlardı. Adı geçen sanatçı kuşağının esinlendiği estetik ise, Polonya merkezli diyebileceğimiz bir Orta Avrupa beğenisi ve deneyimleridir. Özellikle tiyatroların ve operanın afiş Gereksinimleri genç sanatçılara yeni yapıtlar üretme olanağı vermiştir.[2] Ayrıca reklam fotoğrafçılığının gelişmeye başlaması, afişlerde fotoğrafın ağırlık kazanmasına.yol açmıştır. Baskı tekniğinin gelişmesinin yanı sıra, afiş için gerekli her türlü malzeme ve tekniğin varlığı da eskiye oranla, afiş sanatçısına ve etkin olanaklar sağlamıştır.

[imparator]

Cumhuriyet'ten 1980’lere kadar geçen sürede afiş. çok süratli bir gelişim içersine girmiş ve günümüze kaçar gelmiştir. Halen bu gelişim devam etmektedir. Türk toplumu bu medyayı benimsemiş ve günlük hayatının bir parçacı haline getirmiştir. Afişimize devlet estetiği sağlanabildiği takdirde ülkemizde önce ulusal kimlik başarısı kanıtlanacak ve doğal olarak uluslararası düzeyimiz de rahatça yükselecektir.

II. BÖLÜM

2. KÜLTÜR VE TURİZM AFİŞLERİ

2.1. Kültür Amaçlı Afişler

Kültürümüzün zenginliği ile bunun kalıcılığını ve tanımlamasını sağlayan en önemli unsur, yazılı, sözlü ve görüntülü yayındır.
Milli kültürümüzün gerçek değerini bulması için, tüm öğeleri ile ele alınıp, bilimsel metotlar ve araçları kullanılarak yurt içinde ve yurt dışında özenle tanıtılması zorunludur.Çok zengin olan kültürümüzü tanıtma ve pazarlama politikasını uygularken saptayacağımız strateji de seçeceğimiz hedef kitle ve kullanacağımız kitle iletişim aracı ayrı önem taşımaktadır. Kültürümüzü yansıtan afişler ağırlıklı olarak Vakıf afişlerinde görülmekle beraber turizm afişlerinde de ara ara ele alınıp işlenmiştir.

[imparator]

2.1.1. Tarihi Eserleri Tanıtma Amaçlı Afişler

Tarihi eserleri tanıtma amacıyla yapılan afişler genellikle Vakıf Afişleridir.
Türk – İslam düşüncesinin önemli ürünlerinden bin olan vakıf müessesesi, çok yönlü bir müessesedir. Dini ve milli yönlerin yanında, oldukça geniş ve kapsamlı bir faaliyet alanına sahiptir.
Vakıf müessesesi tarihi gelişimi içersinde genişleyerek hayat boyunca insanlığın ihtiyaç duyduğu bütün konuları ele alıp işlemiş ve ortaya çıkan çeşitli meseleleri çöze gelen bir müessese olmuştur. [1]
Yurdumuzda yüzyıllar boyunca kurulmuş Vakıflar hayır yapma şartı ve hizmetleri ile sosyal, ekonomik ve kültürel sahalarda önemli hizmetler verdiği gibi, gelir kaynağı olan malların idare ve işletmesi de ekonomik hayatta geniş ölçüde tesirini göstermiştir. Ayrıca hayır yapma şartları içerisinde de iktisadi fonksiyonu olanları unutmamak gerekir.

[Yazar]

Yazılar